Het meest bekend is Kropotkin vanwege zijn boek Mutual Aid (Wederzijdse hulp). In dit boek levert hij kritiek op de theorie van Darwin dat vooruitgang vooral plaatsvindt door onderlinge strijd en survival of the fittest. Kropotkin betoogt dat er inderdaad onderlinge strijd is, maar dat hij bij het bestuderen van zowel groepen mensen als groepen dieren vooral ook onderlinge hulp ziet. Hij stelt in het boek de vraag of onderlinge hulp in de geschiedenis niet een veel belangrijker factor voor vooruitgang is geweest dan onderlinge strijd.
Anarchistische horlogemakers
Kropotkin (1842-1921) groeit op in Tsaristisch Rusland als kind van de aristocratie. Zijn vader had duizenden lijfeigenen (een soort slaven) die voor hem werkten. Als tiener treedt hij toe tot het Pagecorps van de Tsaar. Daarna gaat hij het leger in, maar maakt de opmerkelijke keus om zich naar Siberië te laten uitzenden. Op 20-jarige leeftijd vertrekt hij hier naartoe om onderzoek te doen naar het strafsysteem. Hij raakt in Siberië onder de indruk van de zelfredzaamheid van de gemeenschappen in afgelegen dorpen en hij bestudeert het dierenrijk. Hij wordt steeds kritischer op het systeem van lijfeigenschap en het strafsysteem. Als een opstand onder gevangenen hard wordt neergeslagen neemt hij ontslag. Hij gaat wiskunde en geografie studeren.
Op zijn dertigste reist Kropotkin naar Zwitserland en maakt er kennis met anarchistische horlogemakers. In zijn memoires schrijft hij: “En toen ik uit de bergen kwam na een week bij de horlogemakers geweest te zijn, had ik mijn mening gevestigd. Ik was anarchist.” Hij belandt twee jaar later al om zijn activisme in de gevangenis in Rusland. Hij mag in de gevangenis nog wel zijn boek over de ijstijd en de landkaart van Siberië afmaken. Hij ontsnapt twee jaar later en leeft in Zwitserland, Frankrijk en Engeland, waar hij anarchistisch-communistische tijdschriften opricht en vol schrijft.
Kropotkin ontwikkelt zich tot een enorm visionair voor een ander soort samenleving. Hij gelooft dat een omwenteling nodig is naar een anarchistisch-communistische samenleving, die gekenmerkt wordt door gemeenschappelijke productie van goederen, vrije distributie van het geproduceerde en wederzijdse hulp. Hij wijst elke vorm van centraal gezag (zoals een regering) af en gelooft in kleine, autonome gemeenschappen, waar al het bezit gemeenschappelijk is en waar de productie in handen is van de gemeenschap. Iedereen draagt bij naar vermogen en neemt naar behoefte.
Activist en wetenschapper
Na de Februarirevolutie in 1917 gaat hij terug naar Rusland, omdat hij hoopt bij te dragen aan de nieuwe communistische samenleving. Echter, de Oktoberrevolutie volgt en de bolsjewieken bouwen een systeem van staatscommunisme met centralistisch gezag. Kropotkin is diep teleurgesteld. Hij schrijft nog een aantal keer een brief aan Lenin om hem te wijzen op uitwassen en overlijdt vier jaar later.
Kropotkin was zijn leven lang een activist. Tegelijkertijd was hij ook een gewaardeerd wetenschapper; als geograaf publiceerde hij over de ijstijd en werkte hij aan de landkaart van Siberië. Hij publiceerde in het tijdschrift Nature. Zijn boek Mutual Aid is een wetenschappelijk betoog over het gedrag van groepen dieren en mensen. (Als leesclub vonden we Mutual Aid best taaie stof.) Hij schreef boeken gericht op de revolutie, die lezen als propaganda tegen staat en kapitalisme (zoals het boek The Conquest of Bread). Vervolgens werkte hij minutieus uit hoe de samenwerking na de revolutie ingericht zou moeten worden (in het boek Fields, Factories and Workshops).
Geven naar vermogen
Tijdens de leesclub bespraken we met elkaar hoe Kropotkin de Catholic Worker beweging heeft beïnvloed. Dorothy Day en Peter Maurin, de grondleggers van de Catholic Worker, waren zeker bekend met het werk van Kropotkin. Dorothy Day las zijn Memoirs of a Revolutionary als studente. Zij nam het concept van samenwerking op basis van vrije keus over in de Catholic Worker beweging. De Catholic Worker beweging zelf is anarchistisch opgezet; er is geen centraal bureau, iedereen kan een Catholic Workerhuis beginnen en alle gemeenschappen zijn autonoom (hoewel we ook weten dat toen Dorothy Day nog leefde, ze zich verantwoordelijk voelde voor – en zich bemoeide met – alle gemeenschappen die toen bestonden).
In een aantal gemeenschappen waait er nog steeds een nadrukkelijk anarchistische wind; van bezoekers en huisgenoten wordt niet verwacht dat er geholpen wordt om het huis draaiende te houden, in de trant van ‘wie ben ik om te zeggen wat jij moet doen?’. Ook mede-oprichter Peter Maurin had overduidelijk Kropotkin gelezen. We moesten meteen aan hem denken bij het hoofdstuk Brain Work and Manual Work in het boek Fields, Factories and Workshops. Peter Maurin was overtuigd dat de arbeider en de wetenschapper samen moeten discussiëren en werken op het land. Door de invloed van de ideeën van Peter Maurin ontstonden Catholic Worker boerderijen.
Als het gaat om de anarchistische wind in onze Catholic Worker gemeenschap vinden we dat het Noëlhuis een gezondere variant is van een anarchistisch huis: iedereen draagt bij naar vermogen en mag kiezen wat hij of zij wil bijdragen, maar iedereen helpt mee bij afwas en schoonmaak.
De avond over Kropotkin leverde veel gespreksstof op. De een vroeg zich af hoe Kropotkins geloof in een andere samenleving doorwerkte in zijn leven en keuzes; een ander vroeg zich af of je kunt geloven in een samenleving waarin je geeft naar vermogen en neemt naar behoefte als je iets minder dan Kropotkin gelooft in de goedheid van de mens. Een derde was vooral onder de indruk van de onverschrokken keuzes die Kropotkin van jongs af aan maakte. Als laatste werd het geloof gemist; ieder mens heeft ook spirituele behoeften waarover Kropotkin stil blijft. Maar toch: Kropotkin is zeker het lezen waard!