Duurzame pionier
Jan Juffermans is al meer dan een halve eeuw intensief bezig met vraagstukken rond ger
echtigheid, mondiale ongelijkheid en duurzaamheid. Al in 1965 raakte hij betrokken bij een wereldwinkel. Rode draad in zijn leven is sindsdien de zoektocht naar rechtvaardige en duurzame alternatieven voor de gangbare economische en politieke systemen. Hij werkte van 1978 tot 2010 bij De Kleine Aarde in Boxtel. Hij is lid van het Platform Duurzame en Solidaire Economie, de Werkgroep Voetafdruk Nederland en Transitie Boxtel. Op Duurzame Dinsdag 2014 werd hij door het Genootschap Onze Taal onderscheiden wegens de nieuwe woorden die hij aan de Nederlandse taal toevoegde, waaronder ‘fossielvrije gemeente’, ‘eerlijk Aarde-aandeel’ en ‘Mondiale Ecologische voetafdruk’; ook wegens zijn inzet om ‘Aarde’ voortaan met een hoofdletter te schrijven.
Tekenend is dat hij nooit alleen kritische kanttekeningen zet bij de manier waarop dingen gaan, maar tegelijk ook zoekt naar alternatieven. Hij heeft in al die decennia gezien hoe steeds meer organisaties en mensen zich er bewust van worden dat er structureel iets moet veranderen. Armoede in landen op het zuidelijk halfrond oplossen met ontwikkelingshulp? Zelfs de meeste ontwikkelingsorganisaties beseffen dat het grootste probleem de oneerlijke machtsverhoudingen zijn tussen rijke en arme landen. Vooral hier in het Westen moet dus veel veranderen. De slogan ‘Denk mondiaal, handel lokaal!’ geldt nog steeds.
Mondiale Voetafdruk
Ook gezaghebbende internationale onderzoeken en rapporten, zoals die van de Club van Rome uit 1972 en het Brundtlandrapport uit 1987, bevestigden zijn overtuiging dat we niet op dezelfde weg kunnen doorgaan. Toen al was duidelijk dat de milieucrisis en het armoedeprobleem samenhangen. Maar de grote ongelijkheid groeide verder. Een kwart van de wereldbevolking gebruikt ongeveer 80% van de beschikbare energie, grond en grondstoffen. De verontwaardiging hierover zit diep bij Jan: “De mensenrechten van de armsten zijn in het geding! En er is nog steeds geen mondiale aanpak van de onrechtvaardige verdeling!”
Hij constateert dat er steeds meer aandacht komt voor de noodzaak om iets te doen tegen de klimaatverandering. Maar dit wordt te weinig verbonden met ons overmatige gebruik van de Aarde. Er is ook minder aandacht voor de onrechtvaardige verdeling van welvaart tussen landen. “Het interessante”, zegt hij, “is dat een eerlijk Aarde-aandeel tegenwoordig gekwantificeerd kan worden dankzij het berekenen van de mondiale voetafdruk.” Het model van deze voetafdruk is in de jaren ’90 bedacht door Canadese wetenschappers. Jan heeft in Nederland veel gedaan aan het verspreiden hiervan. Uitgangspunt is heel simpel: elke consumptie (voeding, transport, energie) kan omgerekend worden in een oppervlakte die voor de productie ervan nodig is. Voor elk mens op aarde is 1,7 hectare beschikbaar; dat kan de Aarde aan. Maar al in 1970 schoten we daar als mensheid overheen. Sinds die tijd zijn we de Aarde dus in feite aan het ‘opmaken’, steeds sneller ook. Jan zegt daarover: “Uit diverse berekeningen en rapporten weten we dat rijke landen onevenredig veel van de Aarde gebruiken. Dat leidt tot grote sociale en ecologische problemen. Dat begon al in de koloniale tijd en liep door de groei van de internationale handel steeds meer uit de hand.”
De gebruikers van veel fossiele energie, en dat ook nog gedurende lange tijd, zijn met afstand de grootste veroorzakers van de klimaatontwrichting. Zij hebben veruit de grootste verantwoordelijkheid om de klimaatontwrichting effectief tegen te gaan en armere landen zoveel mogelijk te helpen.
Met grondstoffen en het gebruik van landbouwgrond is het niet anders. Ook hier zien we dat de rijke landen een onverantwoord groot beslag leggen op de mondiale gronden en grondstoffen. Voor veel mensen is er bijna niets over. Tegen die onaanvaardbare situatie wordt nauwelijks iets structureel ondernomen.
Naar Footprint Justice …
Het Platform Duurzame en Solidaire Economie waarin Jan actief is, stelt dat een “eerlijk Aarde-aandeel een mensenrecht is, niet alleen voor de huidige generatie maar ook voor toekomstige generaties”. Het Platform lobbyt momenteel om het recht op een ‘Fair Earth Share’ vastgelegd te krijgen in het internationale recht. Volgens de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens van de VN heeft iedereen recht op ‘een behoorlijke levensstandaard, inclusief voedsel, kleding, huisvesting, medische zorg en sociale diensten’ (artikel 25). Tot nu toe is er echter geen praktische verwijzing naar hoe dit recht kan worden gerealiseerd. Footprint Justice biedt volgens Jan mogelijkheden voor een nieuwe benadering van de huidige mondiale problemen van ongelijkheid en aantasting van het milieu.
Het Platform heeft bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag een ‘Advisory Opinion’ aangevraagd. Het project is nu in de fase gekomen dat er een paar landen worden gezocht die het genoemde uitgangspunt op de agenda van de Verenigde Naties willen zetten. Als het uitgangspunt daar wordt aangenomen, mogen alle landen zich tegenover het Internationaal Gerechtshof erover uitspreken, en volgt er een uitspraak van de rechters. Een aantal hoogleraren hebben hun steun uitgesproken voor ‘Footprint Justice’: Hans Opschoor, Jan Pronk en Nico Schrijver.
Het Platform Duurzame en Solidaire Economie opereert sinds 2020 binnen de mondiale Wellbeing Economy Alliance. Ook enkele landen met een vernieuwende visie op economie zijn daarvan lid: Nieuw Zeeland, Schotland en IJsland. “ Alle drie met een vrouwelijke premier!”, merkt Jan op. Later hebben Wales en Finland zich ook aangesloten. Gezamenlijk werken deze landen als de Wellbeing Economy Governments (WEGo). Vernieuwend is dat in hun benadering van de economie de focus ligt op welzijn en niet op materiële welvaart. De betreffende landen geven voorrang aan nieuwe indicatoren die ze belangrijker vinden dan het Bruto Nationaal Product.
De Wellbeing Economy Alliance heeft in januari 2021 de vijf WEGo-landen verzocht om de bovengenoemde ‘Advisory Opinion’ over ‘A Fair Earth Share is a Human Right, for present and future generations’ op de agenda te plaatsen van de Algemene Vergadering van de VN. “We zullen zien of men onze benadering een kans geeft. 2021 wordt een spannend jaar voor Footprint Justice!”
Hoop
Je zou denken dat iemand die zo scherp de gevaren inziet die de Aarde bedreigen – en daarmee ook de mensheid – somber door het leven gaat. Daar is bij Jan echter weinig van te merken. Hij maakt een opgewekte en enthousiaste indruk. “Hoe blijf je zo geïnspireerd en geëngageerd?”, vroegen we hem dan ook aan het eind van ons gesprek. “Ik heb een grote tuin waar ik graag in werk. Ik verbouw groenten en heb enkele fruitbomen staan. Er staan ook bloemen. Die schoonheid heb ik nodig. De natuur biedt mij troost en heling. Ieder van ons heeft dat nodig.”
Meer info: Nederlandse Platform Duurzame en Solidaire Economie – https://platformdse.org